Αυγά Χελώνας και Έμβρυα: Βίοι Αντίθετοι
Η επιλεκτική ευαισθησία είναι η πιο κομψή μορφή κρατικής υποκρισίας
Μιχαήλ Σωτηρίου Μιχαλακόπουλος, Διηγηματογράφος λαϊκής παράδοσης και θρησκευτικών εθίμων
Στην άμμο της Ζακύνθου ένα αυγό καρέτα-καρέτα δεν είναι απλό αυγό. Είναι υπόθεση νόμου. Είναι υπόθεση φρουράς. Είναι υπόθεση κρατικής ευαισθησίας. Κορδέλες, πινακίδες, απαγορεύσεις, εθελοντές, ευρωπαϊκές οδηγίες, διοικητικές και ποινικές συνέπειες· ολόκληρος μηχανισμός κινητοποιείται για να υπενθυμίσει στον κάθε αδιάφορο ότι κάτω από την άμμο δεν βρίσκεται ένα αντικείμενο, αλλά μια ζωή που αναπτύσσεται.
Και ορθώς.
Διότι ένα αυγό καρέτα δεν αντιμετωπίζεται από την έννομη τάξη ως αδιάφορο βιολογικό υλικό. Αν το συντρίψεις, δεν κατέστρεψες ένα τυχαίο κέλυφος. Κατέστρεψες κρίκο μιας ζωής υπό προστασία, μέλος ενός απειλούμενου είδους, τμήμα μιας φυσικής αλυσίδας που το ίδιο το κράτος διακηρύσσει ότι οφείλει να διαφυλάξει.
Εδώ η πολιτεία δεν τραυλίζει. Δεν μιλά αόριστα. Δεν χαμηλώνει τα φώτα της συνείδησης. Μιλά με εκείνη τη γνωστή βεβαιότητα που αποκτούν οι θεσμοί όταν προστατεύουν κάτι το οποίο δεν διαμαρτύρεται, δεν ψηφίζει, δεν κοστίζει εκλογικά. Η χελώνα δεν ψηφίζει. Το αυγό της ούτε. Άρα η προστασία τους είναι ακίνδυνη αρετή, ανέξοδη ηθική, περιβαλλοντική ευαισθησία χωρίς πολιτικό αίμα.
Μόλις όμως η ίδια συζήτηση κατεβεί από την παραλία στη μήτρα, το κράτος αλλάζει γλώσσα, ύφος και σφυγμό. Εκεί όπου πριν υπήρχε «αναπτυσσόμενη ζωή», εμφανίζεται ξαφνικά η «ιατρική πράξη». Εκεί όπου πριν υπήρχε αυστηρή απαγόρευση, εμφανίζονται προθεσμίες, εξαιρέσεις, διαδικασίες, διατυπώσεις, χαρτιά και καθησυχαστικές λέξεις. Το ανθρώπινο έμβρυο δεν αποκτά φρουρό. Αποκτά ορολογία.
Αυτό είναι το σημείο όπου η πολιτεία παύει να μοιάζει συνεπής και αρχίζει να μοιάζει βολική. Διότι όταν πρόκειται για το αυγό της χελώνας, το κράτος ξέρει πολύ καλά τι προστατεύει: μια ζωή σε εξέλιξη πριν ακόμη φτάσει στην εκκόλαψη. Όταν πρόκειται για ανθρώπινη κύηση, η ίδια σαφήνεια εξατμίζεται μέσα σε ένα λεξιλόγιο που δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, αλλά τη νανουρίζει.
Παρατηρήστε τη διαφορά των λέξεων. Στην πρώτη περίπτωση: φωλιά, καταστροφή, προσβολή, προστατευόμενο είδος, κύρωση. Στη δεύτερη: πράξη, διακοπή, παρέμβαση, επιλογή, προϋποθέσεις. Η γλώσσα δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Είναι ο ευγενέστερος τρόπος με τον οποίο η εξουσία απομακρύνει το ηθικό βάρος από το βλέμμα του πολίτη. Όσο πιο ιατρική γίνεται η διατύπωση, τόσο πιο εύκολα υποκρίνεται το κράτος ότι δεν υπάρχει τραγικό ερώτημα, αλλά απλή διαδικασία.
Ας είμαστε απολύτως καθαροί. Η κριτική αυτή δεν στρέφεται εναντίον των γυναικών. Η γυναίκα δεν είναι σύνθημα, ούτε εργαλείο σε ιδεολογικό παζάρι. Είναι πρόσωπο με σώμα, βούληση, φόβο, τραύμα, δικαιώματα και συχνά βάρη που κανείς νομοθέτης δεν θα ήθελε να σηκώσει στη θέση της. Υπάρχουν εγκυμοσύνες που συνοδεύονται από βία, εγκατάλειψη, φτώχεια, κίνδυνο υγείας, κοινωνική ασφυξία και απελπισία. Όποιος το αγνοεί αυτό, δεν κάνει ηθική· κάνει θεατρινισμό.
Αλλά άλλο η κατανόηση της δύσκολης πραγματικότητας και άλλο η κρατική ασυνέπεια. Το ένα είναι ανθρώπινη σοβαρότητα. Το άλλο είναι πολιτική υπεκφυγή.
Το άρθρο 304 του Ποινικού Κώδικα ρυθμίζει τη διακοπή της κύησης μέσα σε συγκεκριμένα νομικά πλαίσια. Το ζήτημα εδώ δεν είναι να προσποιηθεί κανείς ότι η νομοθεσία δεν υπάρχει ή ότι η κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι σύνθετη. Το ζήτημα είναι βαθύτερο και πιο ενοχλητικό: το ίδιο κράτος που στην παραλία αναγνωρίζει χωρίς δισταγμό ότι μέσα στο κέλυφος υπάρχει ζωή άξια προστασίας, στη μήτρα συμπεριφέρεται σαν να μπορεί το ίδιο γεγονός να αλλάζει ηθικό βάρος μόλις αλλάξει πολιτικό πλαίσιο.
Εκεί βρίσκεται η καρδιά της υποκρισίας. Όχι στην προστασία της καρέτα-καρέτα, που είναι σωστή και αναγκαία. Αλλά στην επιλεκτική ευαισθησία ενός κράτους που γίνεται μεγαλόφωνο υπέρ της ζωής όταν η ζωή δεν του δημιουργεί εκλογικό κόστος και γίνεται τεχνοκρατικά ψύχραιμο όταν η ίδια λέξη το υποχρεώνει να λογοδοτήσει ηθικά.
Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν ισχυρίζεται ότι η ανθρώπινη κύηση είναι ταυτόσημο νομικό ή φιλοσοφικό ζήτημα με την προστασία ενός απειλούμενου είδους. Η γυναίκα δεν είναι παραλία. Η εγκυμοσύνη δεν είναι οικοσύστημα προς διοικητική φύλαξη. Η αναπαραγωγική αυτονομία δεν είναι αστείο επιχείρημα. Είναι βαρύ ζήτημα ελευθερίας, σώματος και προσωπικής μοίρας.
Ακριβώς όμως γι’ αυτό το κράτος όφειλε να μιλά με περισσότερη ειλικρίνεια, όχι με λιγότερη. Αντί να βαφτίζει τη δυσκολία ουδετερότητα, όφειλε να παραδέχεται ότι εδώ συγκρούονται δύο βαρύτητες: η αυτονομία μιας γυναίκας και η αρχόμενη ζωή ενός ανθρώπου. Όχι για να διαγραφεί η μία στο όνομα της άλλης, αλλά για να πάψει η πολιτεία να παριστάνει πως το πρόβλημα λύνεται με αποστειρωμένους όρους και καλοκουρδισμένες νομικές φόρμες.
Αν το κράτος ήθελε στ’ αλήθεια να μιλά για ζωή με συνέπεια, θα όφειλε να αρχίσει από τα προφανή: ουσιαστική προστασία της μητρότητας, πρόσβαση σε υγεία, στήριξη των μονογονεϊκών οικογενειών, καταπολέμηση της φτώχειας και της βίας, άδειες μητρότητας και πατρότητας που να μην τιμωρούν τη γυναίκα στην αγορά εργασίας, δίκτυα στήριξης για τις νέες μητέρες. Θα όφειλε να φροντίζει ώστε η εγκυμοσύνη να μην παρουσιάζεται ως αδιέξοδο, αλλά ως επιλογή που η κοινωνία είναι διατεθειμένη να στηρίξει έμπρακτα.
Μια πολιτεία που σέβεται τη ζωή δεν την προστατεύει μόνο με απαγορεύσεις ή με προθεσμίες. Την προστατεύει με συνθήκες: με στέγη, με εργασία, με παιδικούς σταθμούς, με ψυχολογική στήριξη, με πραγματική ισότητα των φύλων. Όταν η μητρότητα γίνεται βάρος που σηκώνει μόνη της η γυναίκα, τότε η «επιλογή» παύει να είναι ελεύθερη. Και όταν η επιλογή παύει να είναι ελεύθερη, τότε η πολιτεία δεν έχει δικαίωμα να μιλά με ύφος ηθικού αυθεντία.
Η αλήθεια είναι απλή, και ακριβώς γι’ αυτό τόσο ενοχλητική. Το κράτος προστατεύει με πάθος ό,τι δεν το απειλεί. Φρουρεί με ζήλο ό,τι δεν του ζητά ηθική συνέπεια. Στήνει μηχανισμούς για ένα αυγό, επειδή εκεί η ευαισθησία είναι άκοπη, καθαρή, αδιαμφισβήτητη, σχεδόν διαφημίσιμη. Όταν όμως η συζήτηση αγγίζει την ανθρώπινη ζωή στο πιο εύθραυστο και πιο πολιτικά εκρηκτικό στάδιό της, τότε το κράτος δεν απαντά. Διαχειρίζεται με όρους.
Και αυτή η διαχείριση, όσο προσεγμένη κι αν είναι νομικά, δεν παύει να μαρτυρά το πραγματικό πρόβλημα: όχι ότι η χελώνα έχει υπερβολική προστασία, αλλά ότι η ανθρώπινη ζωή αντιμετωπίζεται με διαφορετικό μέτρο ανάλογα με το αν η αναγνώρισή της ενοχλεί το ιδεολογικό και πολιτικό αφήγημα.
Στην άμμο βάζουν φρουρό.
Στη μήτρα βάζουν προθεσμία.
Και όταν η προθεσμία παρουσιάζεται ως ανώτερη από τη συνείδηση, δεν έχουμε πρόοδο. Έχουμε απλώς μια πιο κομψή μορφή ηθικής λιποταξίας απέναντι στη ζωή.
Πηγή: Πεμπτουσία